Sigorta attığında sahadaki ilk refleks onu kaldırmak, tekrar atarsa da daha büyük amperli bir sigorta takmaktır. Bu sorunu çözmez, yalnızca kabloyu korumasız bırakır. Otomatik sigorta bir cihazı değil, kendisinden sonra gelen kabloyu korur ve attığında çoğu zaman doğru olanı yapıyordur. Bu yazıda sigortanın neden sürekli attığını, atma anındaki belirtilerin hangi sebebe işaret ettiğini ve sorunu kalıcı olarak nasıl çözeceğinizi adım adım anlatıyoruz. Panoda atan cihaz kaçak akım rölesiyse Kaçak Akım Rölesi Neden Atar? yazımıza göz atabilirsiniz.
Atan sigorta mı, kaçak akım rölesi mi?
Doğru teşhis, panoda hangi cihazın attığını doğru okumakla başlar. İkisi aynı rayda yan yana durur ve dışarıdan benzer görünür, ama tamamen farklı olaylara tepki verir. Etiket ve üzerindeki TEST butonu ayırt etmeye yeter.
RCBO attığında hangi fonksiyonun devreye girdiğini anlamak için bazı modellerdeki açma göstergesine bakın. Gösterge yoksa aşağıdaki belirti tablosu ve kaçak akım yazımız birlikte kullanılabilir.
Otomatik sigorta nasıl çalışır?
Otomatik sigortanın içinde iki ayrı açma mekanizması vardır ve her biri farklı bir tehlikeye karşı görev yapar. Hangisinin devreye girdiğini anlamak, arıza tespitinin yarısıdır.
Termik açıcı (aşırı yük): Bir bimetal şerit, içinden geçen akımla ısınır ve eğilerek mekanizmayı serbest bırakır. Tepkisi yavaştır, çünkü kablonun da ısınması zaman alır. IEC 60898-1, 30 °C referans sıcaklığında sigortanın anma akımının 1,13 katında bir saat boyunca açmamasını, 1,45 katında ise bir saat içinde açmasını ister.
Yani 16 A’lik bir sigorta 18 A ile saatlerce çalışabilir, 23 A’de ise bir saat içinde açar. Aşırı yük atmalarının gecikmeli gelmesinin ve “durduk yere” görünmesinin sebebi budur.
Manyetik açıcı (kısa devre): Bir bobin, akım belirli bir eşiği aştığı anda kontakları milisaniyeler içinde açar. Bu eşiği sigortanın eğri harfi belirler:
Bandın altında sigorta anında açmaz, üstünde mutlaka açar. Bu iki bilgi, aşağıdaki nedenlerin neredeyse tamamını açıklar.
Önce şunu sorun: sigorta ne zaman atıyor?
Atmanın zamanlaması ve hızı, sebebi çoğu zaman tek başına daraltır. Anında atma manyetik açıcıya, dakikalar sonra gelen atma termik açıcıya işaret eder.
Parantez içindeki numaralar, aşağıdaki neden başlıklarına karşılık gelir.
Sigortanın sürekli atmasının 7 nedeni
1. Aşırı yük
Devreden geçen akım uzun süre sigortanın anma akımını aşar. En sık karşılaşılan neden budur ve sigorta tam olarak görevini yapar: kablonun yalıtımı ısınmadan devreyi keser.
Tipik bir örnek: aynı 16 A priz devresinde 2.000 W’lık bir ısıtıcı ve 2.200 W’lık bir su ısıtıcısı. Toplam yaklaşık 18 A’dir ve sigorta bu yükü uzun süre taşıyabilir. Araya 2.000 W’lık bir ütü girdiğinde akım 27 A’e, yani anma değerinin yaklaşık 1,7 katına çıkar ve sigorta birkaç dakika içinde atar.
Belirgin işareti gecikmedir: atma, yükler açıldıktan dakikalar sonra gelir. Bimetal soğuyana kadar sigorta kaldırılamayabilir. Çözüm sigortayı büyütmek değil, yükü bölmek ve yüksek güçlü cihazlara ayrı hat çekmektir.
2. Kısa devre
Faz ile nötr ya da iki faz arasında düşük empedanslı bir temas oluştuğunda akım yüzlerce, hatta binlerce ampere çıkar. Manyetik açıcı devreyi anında keser; bazen bir patlama sesi, kıvılcım ya da prizde is izi görülür.
Sahadaki tipik sebepler; ezilmiş veya delinmiş kablo, duvara çakılan bir vida, kemirgen hasarı, prize ya da buata giren sudur. Cihaz içindeki arızalar da aynı sonucu doğurur: yanmış bir motor sarımı ya da patlamış bir güç kartı.
Kısa devrede sigorta kaldırıldığı anda tekrar atar. Bu durumda sigortayı defalarca kaldırmayın. Her deneme, hata noktasında yeni bir ark oluşturur ve hem tesisata hem de sigortanın kontaklarına zarar verir.
Fırtınadan sonra gelen atmalar: Yakına düşen bir yıldırımın oluşturduğu aşırı gerilim, zayıf bir noktada yalıtımı delebilir ve kalıcı bir kısa devre bırakabilir. Parafudrlar ömrünü tamamladığında normalde kendi termik ayırıcılarıyla devreden çıkar ve gösterge pencereleri renk değiştirir. Ayırıcının yetişemediği çok büyük darbelerde ise parafudr kısa devre olabilir ve önündeki yedek sigortayı attırır. Fırtınadan sonra atan sigortada önce parafudr göstergelerine bakın; tesisiniz için doğru koruma seviyesini Parafudr Seçim Aracı ile belirleyebilirsiniz.
3. Gövde kısa devresi (faz–toprak teması)
Faz iletkeni koruma iletkenine (PE) ya da bir cihazın topraklı metal gövdesine değdiğinde hata akımı PE üzerinden kaynağa döner. TN tipi şebekelerde bu döngünün empedansı yeterince düşükse akım manyetik açma bandına ulaşır ve sigorta anında atar. Bu istenen davranıştır: IEC 60364-4-41, 230 V TN sistemlerde 32 A’e kadar son devrelerde hatanın 0,4 saniye içinde kesilmesini ister.
Termosifon ve fırın rezistansları, çamaşır makinesi motorları ve dış mekan armatürleri bu hatanın en sık görüldüğü noktalardır. Devrede kaçak akım rölesi varsa çoğu zaman önce röle atar; yoksa iş sigortaya kalır.
Burada asıl tehlikeli olan, sigortanın atmamasıdır. Uzun kablo ya da zayıf bir topraklama döngü empedansını yükseltirse hata akımı manyetik banda ulaşmaz ve cihazın gövdesi gerilimli kalır. Bu yüzden atan bir sigorta kadar, düzenli topraklama ölçümü ve döngü empedansı kontrolü de önemlidir.
4. Yüksek kalkış akımı ve yanlış eğri seçimi
Bazı yükler açıldıkları ilk anda anma akımlarının çok üzerinde akım çeker. Asenkron motorlar kalkışta nominal akımlarının birkaç katını, toroidal transformatörler mıknatıslanma anında çok daha yüksek darbeler çeker. LED sürücüler ve anahtarlamalı güç kaynakları ise giriş kondansatörlerini şarj ederken milisaniyelik ama çok yüksek akım darbeleri oluşturur.
Tek başına zararsız olan bu darbeler aynı sigortada toplandığında B eğrisinin manyetik bandına ulaşır. Tipik örnek, tek bir B16 sigortaya bağlanmış onlarca LED armatürdür: devre normalde sorunsuz çalışır, ama anahtar açıldığı anda sigorta atar. LED sürücü üreticileri bu yüzden veri föylerinde bir B16 veya C16 sigortaya bağlanabilecek azami sürücü sayısını verir.
Çözüm; aydınlatma gruplarını bölmek, kalkış akımı sınırlayıcı kullanmak, motorlarda yumuşak yol vericiye ya da sürücüye geçmek veya C eğrisine geçmektir. C eğrisine geçmeden önce döngü empedansı mutlaka ölçülmelidir. C16’nın anında açması için gövde kısa devresinde 160 A gerekir; döngü buna izin vermiyorsa sigorta bir gövde kısa devresinde 0,4 saniye sınırını sağlayamaz.
Adım adım arıza tespiti
Aşağıdaki adımlar, sebebi bilinmeyen atmalarda sahada izlenen yöntemin özetidir. Pano içinde çalışma yalnızca yetkili ve eğitimli kişiler tarafından yapılmalıdır.
- Kayıt tutun. Sigortanın hangi saatte, hangi cihazlar çalışırken ve ne kadar sürede attığını not edin.
- Atma hızını okuyun. Anında atma; kısa devre, gövde teması veya kalkış akımına işaret eder. Dakikalar sonra gelen atma; aşırı yük, gevşek bağlantı veya pano sıcaklığına işaret eder.
- Devredeki tüm yükleri ayırın ve sigortayı kaldırın. Sigorta yine atıyorsa hata sabit tesisattadır: kablo, buat veya priz.
- Yükleri tek tek bağlayın. Sigortayı attıran cihaz, hatalı ya da yüksek kalkış akımlı yükü gösterir.
- Yük akımını ölçün. Pens ampermetreyi yalnızca faz iletkeninin etrafına takın; kaçak akım ölçümünün aksine nötr pensin içine alınmaz. Sürekli akım sigortanın anma değerine yakınsa sorun aşırı yüktür. Kalkış akımı ölçme özelliği olan bir pens, anlık darbeleri de gösterir.
- Yalıtım direncini ölçün. Devre enerjisizken, elektronik cihazlar ayrılmış olarak 500 V DC ile ölçüm yapılır. IEC 60364-6’ya göre 230/400 V tesisatlarda sonuç en az 1 MΩ olmalıdır.
- Döngü empedansını ölçün. Faz–PE döngü empedansı, bir gövde kısa devresinde sigortanın anında açıp açmayacağını gösterir. Yaygın kabul gören tablolarda üst sınır B16 için yaklaşık 2,73 Ω, C16 için yaklaşık 1,37 Ω’dur.
- Panoyu yük altında termal kamerayla tarayın. Çevresinden belirgin şekilde sıcak bir klemens, gevşek bağlantıyı doğrudan gösterir.
Kalıcı çözümler
Sebep bulunduktan sonra yapılacaklar genellikle altı başlıkta toplanır:
- Hatayı giderin. Hasarlı kabloyu, su alan buatı, arızalı rezistansı ya da cihazı onarın. Sorun buysa başka bir şey yapmaya gerek yoktur.
- Yükü bölün. Fırın, klima, termosifon ve elektrikli araç şarj ünitesi gibi yüksek güçlü cihazları ayrı hatlara alın.
- Doğru eğriyi seçin. Kalkış akımı yüksek yüklerde C veya D eğrisine geçin; öncesinde döngü empedansını ölçün.
- Bağlantıları sağlamlaştırın. Klemensleri üretici torkuyla sıkın, çok telli kablolarda yüksük kullanın, hasarlı baraları değiştirin.
- Panoyu soğutun. Havalandırma ekleyin, yüklü sigortalar arasında boşluk bırakın, sıcak ortamdaki panoları taşıyın.
- Tesisatı periyodik ölçtürün. Yalıtım direnci, topraklama ve döngü empedansı ölçümleri sorunları atma başlamadan gösterir.
Asla yapılmaması gerekenler
Sürekli atan bir sigortaya sahada en sık uygulanan “çözüm”, onu daha büyük amperli bir sigortayla değiştirmektir. 2,5 mm² kablolu bir priz devresine 16 A yerine 25 A sigorta takmak, sorunu yalnızca görünmez hâle getirir. Sigorta artık atmaz, ama kablo taşıyamayacağı akımla ısınır ve yangın riski kablonun içine taşınır.
Aynı şekilde sigortayı köprülemek ya da kısa devrede defalarca kaldırmak da kabul edilemez. Sigortanın attığı her durumda asıl soru “sigortayı nasıl susturabilirim?” değil, “sigorta neyi gördü?” olmalıdır.
Sık sorulan sorular
Sigorta neden durduk yere atar?
Çoğu zaman durduk yere değildir. Kendiliğinden devreye giren bir yük (termosifon, kompresör, zamanlayıcılı cihaz), gevşek bir klemens ya da ısınan bir pano, kimse bir şey açmadan sigortayı attırabilir.
Sigorta attı ve kalkmıyor, ne yapmalıyım?
Önce devredeki tüm cihazları ayırın. Termik atmada bimetalin soğuması için birkaç dakika bekleyin. Yükler ayrıyken de sigorta anında atıyorsa hata tesisattadır; zorlamayın ve yetkili bir elektrikçiye haber verin.
16 A yerine 20 A sigorta takabilir miyim?
Yalnızca kablo kesiti, döşeme şekli ve ortam koşulları o akımı güvenle taşıyabiliyorsa. Bu karar bir tasarım hesabı ister; sigortayı tek başına büyütmek kabloyu korumasız bırakır.
B ve C tipi sigorta arasındaki fark nedir?
Anma akımları aynı olsa da manyetik açma eşikleri farklıdır. B tipi anma akımının 3–5 katında, C tipi 5–10 katında anında açar. C tipi, kalkış akımı yüksek yüklerde gereksiz atmaları önler.
Klima veya çamaşır makinesi çalışınca sigorta neden atıyor?
Atma açılış anındaysa kalkış akımı, birkaç dakika sonraysa aşırı yük olasıdır. Bu tür yüksek güçlü cihazlar için ayrı hat en kalıcı çözümdür.
Sigortanın bozuk olduğunu nasıl anlarım?
Yükler ayrılmış ve tesisatın yalıtım direnci sağlam olduğu hâlde atıyorsa sigortadan şüphelenin. Kesin sonuç için sigorta test cihazıyla açma süresi ölçülmelidir.
Tesisatınızda sigorta sürekli mi atıyor?
Yılkomer olarak ölçüm ve elektrik tesisat kontrol hizmetlerimizde yalıtım direnci, topraklama ve kaçak akım rölesi ölçümlerini raporluyoruz. Ürün tarafında kaçak akım röleleri ve tesisatı aşırı gerilimlere karşı koruyan AG parafudr seçenekleri sunuyoruz. Sorunun kaynağını birlikte bulmak ve tesisatınızı doğru koruma mimarisiyle kurmak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynaklar
- IEC 60898-1: Ev ve benzeri tesisler için aşırı akım koruma devre kesicileri — AC işletme için devre kesiciler
- IEC 60364-4-41: Elektrik çarpmasına karşı koruma (Tablo 41.1, azami açma süreleri)
- IEC 60364-4-43: Aşırı akıma karşı koruma
- IEC 60364-6: Doğrulama — yalıtım direnci ölçümü
- IET, BS 7671 Tablo 41.3: Devre kesiciler için azami döngü empedansı değerleri
- Yılkomer, Kaçak Akım Rölesi Neden Atar?
- Yılkomer, Topraklama Ölçümü: Nasıl Yapılır, Direnç Kaç Ohm Olmalı?
