Bir tesiste parafudr denetimi yaparken ilk baktığımız şey ürünün markası ya da katalogdaki değerler olmuyor. Pano kapağını açıp bağlantı kablolarının nereden geçtiğine bakıyoruz. Çünkü sahada tespit ettiğimiz sorunların büyük bölümü ürün kaynaklı değil, montaj kaynaklı.
En sık karşılaştığımız tablo şu: parafudr panonun en üst sırasına yerleştirilmiş, toprak barası ise panonun en altında duruyor. Aradaki mesafeyi kapatmak için çekilen iletken önce yana, sonra aşağı, bazen de kablo kanalının içinden dolanarak baraya ulaşıyor. Montajı yapan ekip açısından ortada düzenli bir iş var. Elektriksel olarak ise parafudr neredeyse devre dışı.
Her şey Up değerine bakıyor
Parafudrun koruma yapabilmesini belirleyen tek bir karakteristik var: Up, yani koruma seviyesi. Ürün devreye girdiğinde hat üzerinde kalan artık gerilimdir bu. Değerlendirme ölçütümüz basit; 1,5 kV’un altı orta seviye bir korumadır, 1 kV’un altı ise gerçekten iyi bir değerdir.
Buradaki sorun şu ki katalogda yazan Up değeri ürünün kendi değeridir. Cihazınızın gördüğü gerilim ise ürünün Up değeri ile bağlantı iletkenleri üzerinde oluşan gerilimin toplamıdır. Yıldırım akımı mikrosaniyeler içinde yükseldiği için, iletkenin endüktansı üzerinde ciddi bir gerilim düşümü oluşur. Metre başına yaklaşık 1 kV mertebesinde bir ek gerilimden söz ediyoruz.
İlginizi Çekebilir: Parafudr Seçim Aracı
Yani 0,8 kV Up değerine sahip mükemmel bir ürünü, toplam 1,5 metrelik iletkenle bağladığınızda cihazın kapısına ulaşan gerilim 2 kV’un üzerine çıkar. Katalogda yazan değerin sahada karşılığı kalmaz.
Bu hesabı bir kez yaptığınızda, pano içindeki kablo düzeninin neden estetik bir mesele olmadığı anlaşılıyor. Aynı ürün, aynı tesis, aynı yıldırım. Aradaki tek fark birkaç metre iletken ve sonuç tamamen değişiyor. Sahada denetlediğimiz panoların önemli bir kısmında ürün doğru seçilmiş, bütçe ayrılmış, montaj yapılmış; ama bu tek detay atlandığı için beklenen koruma hiçbir zaman elde edilmemiş.
Bağlantı kablosu 50 cm’i geçmemeli
Bizim için ideal montaj, parafudrun faz ve topraklama bağlantılarının toplam uzunluğunun 50 cm’i aşmadığı montajdır. Bu bir tercih değil, yukarıdaki hesabın doğrudan sonucu.
Uygulamada bunu sağlamanın yolu, parafudru panonun en üstüne değil, toprak barasına yakın bir noktaya yerleştirmektir. Sisteme paralel bağlanan bir ürünün panonun tepesinde durması için hiçbir teknik gerekçe yoktur. Yıldırım enerjisi tesise büyük ölçüde toprak hattı üzerinden ulaştığı için, ürünün baraya yakın olması hem daha kısa iletken hem de daha doğru bir enerji yolu anlamına gelir.
Kesitler de bu bütünün parçası. Tip 1 (B sınıfı) ürünlerde en az 16 mm², Tip 2 (C sınıfı) ürünlerde en az 6 mm² kesit kullanmak zorundayız. Bunlar tavsiye değil, taşınacak darbe akımının gerektirdiği alt sınırlardır; daha ince kesitle yapılan bir bağlantı ilk ciddi darbede kendisi hasar görür. Tip 3 (D sınıfı) parafudrlar 1,5 mm² kesitli iletkenle bağlanır ve sisteme seri ya da paralel olarak bağlanabilirler; Tip 1 ve Tip 2 ürünler ise her zaman paralel bağlanır.
Günümüzde bu sorunu tasarım seviyesinde çözen ürünler de var. Strikesorb gibi kablosuz bağlantılı parafudrlar, iletken kaynaklı ek gerilimi ortadan kaldırdıkları için koruma performansı en yüksek çözümler olarak öne çıkıyor.
Ön sigorta: her zaman doğru cevap değil
Parafudrun önüne, ürün teknolojisinin gerektirdiği durumlarda bir koruma sigortası konur. Seçilecek NH tipi sigortanın değerini üretici belirler; pratikte B sınıfı ürünlerde 125 A, C sınıfı ürünlerde 63 A değerleri yaygın olarak kullanılır. Burada da bağlantı kablolarının mümkün olduğunca kısa tutulması gerekir.
Ancak sigorta kullanımı her tesis için doğru bir tercih değildir. Özellikle uzak ve insansız tesislerde gereksiz sigorta atımları, parafudru devre dışı bırakır ve kimse fark etmeden sistem korumasız kalır. Baz istasyonları, uzak trafo binaları ve saha tipi GES yerleşkelerinde bunu defalarca gördük; atan sigorta aylarca kimsenin dikkatini çekmiyor. Bu durumda Raycap Safetec teknolojili ürünler devreye giriyor. Kendi içlerinde koruma devreleri bulunduğu için ayrıca sigorta kullanımına ihtiyaç duymuyorlar.
Ürün seçimi topraklama yapısıyla başlar
Montaj konuşulmadan önce çözülmesi gereken bir konu daha var. Panonuzun topraklama yapısı TT, TN-C ya da TN-S olabilir; toprak ve nötr hattının durumuna göre bu yapı değişir. Parafudrlar da bu topraklama tiplerine göre farklı dizayn edilir. Doğru topraklama yapısına doğru ürünü seçmek, montajdan önce gelen bir adımdır.
Teknoloji tarafında ise sadece varistör dayanımlı ürünlerle yetinmemek gerekir. Çift yönlü kimyasal sönümleme yapan ürünler, toprak değerinden bağımsız olarak sönümleme sağladıkları için belirgin şekilde daha doğru bir tercihtir. Öte yandan varistörün hızlı devreye girme özelliğinden de vazgeçmemek lazım. Bu iki gerekliliği bir arada karşıladığı için üç devreli Safetec teknolojili Raycap parafudr sistemlerini öneriyoruz.
Topraklama direnci mi, kısa yol mu?
Standartları incelediğinizde parafudr topraklaması için net bir direnç değeri verilmediğini görürsünüz. Bu bir eksiklik değil; böyle keskin bir değere zaten ihtiyacımız yok.
İlginizi Çekebilir:10 Soruda Yıldırımdan Korunma ve AG Parafudr Sistemlerinin Temelleri
Önemli olan parafudrun toprak hattına en kısa noktadan bağlanmasıdır. Ürününe güvenen bir üretici, koruma performansı için topraklama direncini bahane olarak öne sürmez. Örneğin Raycap Strikesorb teknolojili ürünlerde, ürünün toprağa bağlı olması yeterlidir.
Sahada bu ayrımı sık sık açıklamak durumunda kalıyoruz. Direnç değerini bir hedef gibi kovalayıp, bu arada parafudru baradan bir buçuk metre uzağa monte eden uygulamalar, doğru bildiğini yanlış yerde uygulamış oluyor. Topraklama tesisinin genel performansı elbette ölçülür ve raporlanır; ama parafudrun kendi bağlantısı söz konusu olduğunda belirleyici olan direnç değeri değil, iletkenin uzunluğudur.
Eşpotansiyel bağlantı unutulmamalı
Yıldırım darbesinin toprak hattı üzerinden tesise yönelmesini engellemek ya da etkisini azaltmak istiyorsak, tesis içinde dış yıldırımdan korunma sistemiyle bir eşpotansiyel sağlanmalıdır. Bu bağlantının kendisi de rastgele kurulmaz; eşpotansiyel bağlantının sönümleyici parafudrlar üzerinden yapılması gerekir.
Aksi halde iki koruma sistemi birbirine bağlanmış ama aralarındaki potansiyel farkı kontrol altına alınmamış olur ki bu, çözmek istediğiniz sorunu büyütmekten başka bir işe yaramaz.
Kontrol listesi
Devreye almadan önce bakılacaklar kısa bir liste hâlinde toplanabilir. Bağlantı iletkenlerinin toplam uzunluğu 50 cm’in altında mı? Ürün toprak barasına yakın mı yerleştirilmiş? Kesitler Tip 1 için 16 mm², Tip 2 için 6 mm² değerlerini sağlıyor mu? Ön sigorta üreticinin verdiği değerde mi, yoksa hiç gerekmiyor mu? Ürün, panonun topraklama yapısına uygun tipte mi seçilmiş? Dış yıldırımlık sistemiyle eşpotansiyel bağlantı kurulmuş mu?
Bu altı sorunun tamamına net cevap verebiliyorsanız, tesisiniz gerçekten korunuyordur.
Parafudr sistemi seçimi, montajı, raporlanması ve teknik kontrolü için Yıldırımdan Korunma Merkezi’nin uzman ekibinden her zaman destek alabilirsiniz. info@yilkomer.com adresinden ya da +90 212 210 27 28 numarasından bize ulaşabilirsiniz.
Unutmayın ki parafudr kullanımında uygulama ve ürün seçimi en önemli noktadır.
